Waarom het Oost-Europese nationalisme enigszins begrijpelijk is

Hoe zouden wij Nederlanders ons voelen als Philips werd opgeslokt door General Electric, Ahold eigendom werd van Carrefour en ING in handen kwam van de China Construction Bank? Zou dat bij ons geen nationalistische gevoelens losmaken? De discussies midden jaren negentig naar aanleiding van buitenlandse overnames van Fokker en DAF doen mij vermoeden van wel.

Die overnames zijn echter niks in vergelijk tot wat de Oost-Europeanen is overkomen na de val van het communisme. Landen als Polen, Tsjechië en Hongarije zijn er sinds 1989 economisch weliswaar enorm op vooruit gegaan, maar dat was niet dankzij eigen bedrijven. Het waren de Volkswagens, Siemensen, Aholds, Hyundais en Tesco’s van deze wereld die welvaart brachten naar Oost-Europa. Nationale kampioenen zijn zelden in Oost-Europa, die zijn bijna allemaal verdwenen, vooral in de maakindustrie. Wat nog over is een handvol energieverzorgers, een enkele mijnbouwer, telecombedrijf en wat staalbedrijven. Niet echt bedrijven waar je internationaal de blits mee maakt.

En als je dan iets hebt dat de moeite waard is, dan is de kans op een buitenlandse overname levensgroot. Het is zoals tegenwoordig Nederlandse voetballers. Vroeger kon een enkele goede speler nog volwassen worden in de eredivisies. Tegenwoordig worden zelfs mindere spelers al met 21-22 weggekocht. Dat maakt de mensen in het oosten argwanend tegenover Europa.

Veelzeggend is de ophef in Tsjechië een paar jaar geleden toen er sprake was van een privatisering van Budweiser Budvar, een van de weinige nog onafhankelijke Tsjechische bierbrouwers. De privatisering stond al jaren op de lijst van maatregelen die Brussel eigenlijk graag zou willen zien. Maar 2013 stak president Milos Zeman er persoonlijk een stokje voor, want hij was als de dood voor een overname door het Amerikaanse Anheuser-Busch, dat ‘zijn’ bier dan zou veranderen in waterige pies. ‘Dat alleen over mijn lijk’, was zijn commentaar.

Het is natuurlijk niet zo dat iedereen negatief is over buitenlandse bedrijven. De investeringen van buitenaf hebben de Oost-Europese economie van een geweldige impuls voorzien, vooral in het noordelijk deel van Oost-Europa. Maar zoals altijd zijn er ook een boel mensen waar het minder mee gaat. Sommigen hebben helemaal geen werk, of hebben een klein boerenbedrijfje waar ze amper van rond kunnen komen. Anderen hebben wel een baan, maar niet een waar je ongelofelijk trots op kan zijn. Voor deze groep is er feitelijk niet veel veranderd sinds 1989, want zo groot is het verschil niet tussen aan de loopband staan bij Volkswagen of bij een of ander communistisch staatsbedrijf?

In Polen was deze onvrede over het gebrek aan vooruitgang sinds 1989 een belangrijke reden voor de machtsovername door de nationaal-conservatieve partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS). Hun leider, premier Beata Szydlo, belooft niet alleen allerlei cadeautjes voor de armen, haar regering heeft ook duidelijk gemaakt dat écht Poolse bedrijven een streepje voor hebben boven buitenlandse.

Het is nog onduidelijk hoever de Europese Commissie Polen hierin laat gaan. Discriminatie tussen binnen- en buitenlandse bedrijven is immers verboden in de EU. Maar dat Szydlo het op de spits zal drijven is zeker. Daar is overigens niet alleen de buitenlandse invloed sinds 1989 schuld aan. Het heeft ook te maken met eeuwenlange overheersing door de buurlanden uit Pruisen, Rusland en Oostenrijk.

In andere Oost-Europese landen is de situatie niet heel anders. Naast Polen heeft Hongarije al veel langer een populistisch-nationalistische regering, en in andere landen zoals Tsjechië, Slovenië en Slowakije zijn de nationalisten in opmars, ze hebben alleen nog niet de macht. Zelfs voor Oost-Duitsland geldt dat je in dorpen en steden in Brandenburg niet vreemd moet opkijken als er mensen beginnen over het Pruisische rijk, en hoe fantastisch het niet zou zijn als dat weer terugkwam.

De zin ‘vroeger was alles beter’ is op de marktpleinen in Thüringen en Sachsen net zo goed te horen als op de straten van Brno, Katowice of Boedapest. In Oost-Duitsland is de hang naar het verleden al jaren reden voor mensen om bij verkiezingen te stemmen op de postcommunistische partij Die Linke. Daar komt nu als alternatief de rechts-extreme AfD bij, een partij die volgens schattingen bij de verkiezingen op 13 maart in Saksen-Anhalt kan rekenen op 15%. In tegelijkertijd te houden verkiezingen in de West-Duitse deelstaten Baden-Würtemberg en Rijnland-Palts is het overigens niet veel minder met respectievelijk 11 en 9%.

Je kan de trend naar nationalisme ook nog breder trekken. Populistische leiders heb je natuurlijk niet alleen in Oost-Europa. Van Donald Trump in de VS tot Geert Wilder in Nederland of Marie Le Pen in Frankrijk, overal zijn politici die appelleren aan een gevoel van angst onder de bevolking voor globalisering, migratiestromen en bedrijven die daarheen trekken waar de lonen of belastingen het laagst zijn. Hun recept heet protectionisme en het optrekken van nieuwe muren daar waar ze al decennia verdwenen zijn.

Gelukkig staan tegenover de nationalisten in Oost-Europa ook nog een heleboel mensen die voor eerder meer dan minder samenwerking en integratie in Europa zijn. Zij beseffen dat er een economische crisis volgt als Polen of Hongarije zich afsluit van de rest van de EU. Het probleem bij de verkiezingen vorig jaar in Polen was dat ze niet naar de stembus zijn gegaan. Op die manier was het in Polen mogelijk dat de nationaal-conservatieve partij PiS op basis van nog geen 20% van de kiesgerechtigde stemmen een absolute meerderheid kon krijgen.

Voor de Europese Unie is de steun van deze (vaak stille) meerderheid een lichtpunt. Maar het kan niet verhelen dat er voor de politiek zware tijden aankomen in een wereld die steeds nationalistischer wordt.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s