Polen gespleten tussen winnaars en verliezers van een kwart eeuw markteconomie

Polen gold tot voor kort als Centraal-Europees voorbeeldland, economisch sterk en redelijk betrouwbaar. Nu wordt gevreesd voor een burgeroorlog en een dictatuur. Socioloog Krzysztof Wojciechowski legt uit hoe het zover heeft kunnen komen.

Dit interview met de socioloog, filosoof en directeur van het ‘Collegium Polonicum’ Krzysztof Wojciechowski is eerder in een kortere versie gepubliceerd in Het Financieele Dagblad van 23 december: krant-20151223-0-005-021

Wojciechowski (57) weet nog goed hoe hij begin jaren negentig het Westen zag. Hij woonde aan de grens met Duitsland en voelde zich onbeduidend. Hij had een goede opleiding gehad aan de universiteit van Warschau, was een intellectueel, maar als hij naar het Europese welvaartsniveau keek, leek dat lichtjaren weg. Precies dit gevoel, wat hij toen had, hebben volgens hem nog steeds veel Polen, en dat verklaart waarom dit jaar de nationalistische en extreem conservatieve partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) twee verkiezingen won.

wojciechowski_zdjecie100_v-TeaserAufmacher

Krzysztof Wojciechowski

Wojciechowski behoort zelf tot de gelukkige 30% Polen die sinds de revolutie van 1989-1990 genoeg geld hebben om net als Duitsers of Nederlanders mooie reizen te maken of een vakantiehuisje te kopen. Maar er is ook een grote groep mensen die dat niet hebben, en die als ze naar Europa kijken zich buitengesloten voelen, arm en minderwaardig.

Het gaat daarbij in de eerste plaats om de plattelandsbevolking, en dan vooral de ouderen, voor wie het leven sinds de communisten nauwelijks beter is geworden. In totaal een derde van de bevolking.  Zij kunnen misschien wel een extra stukje vlees kopen, maar qua medische verzorging zijn ze er bijvoorbeeld op achteruitgegaan. Zij stemmen op PiS omdat die belooft dat dit beter wordt. Zij voelen zich bovendien aangesproken door het traditionele karakter van de PiS. Want, zo zegt Wojciechowski ‘veel mensen die de televisie aanzetten, zien een Polen dat hun volstrekt onbekend is.’

Deze vaste aanhang verklaart echter nog niet de ruime meerderheid van de PiS bij de parlementsverkiezingen in oktober. ‘Heel verrassend is dat momenteel ook veel jongeren zich tot de PiS aangetrokken voelen, kiezers waarvan je niet zou verwachten dat ze een aartsconservatieve partij steunen. ‘Voor deze jongeren gaat het dan ook niet daarom. Zij stemmen PiS vanwege het nationalistische karakter.’ Het gaat daarbij om de werkloze jongeren die geen zin meer hebben om in Engeland voor een habbekrats de billen af te vegen van een bejaarde. Deze groep heeft behoefte aan iets om trots op te zijn, een perspectief. En de PiS bood dat als een van de weinigen aan.

Daar zit gelijk een ander probleem van de verkiezingen dit jaar. Er was geen alternatief. Onder de vorige regering onder leiding van het Burgerplatform (PO) groeiden de economie weliswaar veel meer dan waar ook in Europa, dat was alleen niet hun verdienste. Dat kwam veel meer door creatieve bedrijven, lage lonen, stijgende productiviteit en EU-subsidies. De PO blonk vooral uit in een gebrek aan daadkracht. De bureaucratie bleef groot en er waren ook nog talloze verdenkingen van vriendjespolitiek. Ondertussen ontstond er steeds meer een onderklasse in de Poolse samenleving die het beleid van de PO beu was.

Dat heeft de PO de das omgedaan, en aangezien de kiezers nauwelijks alternatieven hadden kwamen ze bij PiS uit. Er zijn dit jaar wel een paar nieuwe veelbelovende partijen opgericht zoals de liberale partij Nowoczesna en het centrumlinkse Bialo-Czerwoni. Maar voor hun kwamen de verkiezingen te vroeg. De rest van de partijen is ofwel extreem rechts, corrupt, of gewoon vreemd, zoals Kukiz’15 een partij aangevoerd door een popster.

Het gevolg was dat de PiS heel makkelijk de stemmen kon opvegen, en sindsdien, zoals beloofd, veel daadkracht toont. Anderen noemen het beleid tot nu toe vooral antidemocratisch. Zij gaan massaal de straat op om te protesteren. Wojciechowski denkt dat dit nog zeker een half jaar zo doorgaat.

De afgelopen weken werd er in Poolse steden massaal geprotesteerd tegen de dictatoriale trekjes van de nieuwe regering

De afgelopen weken werd er in Poolse steden massaal geprotesteerd tegen de dictatoriale trekjes van de nieuwe regering

‘De PiS zal uittesten hoever het gaan kan bij het vergaren van macht.’ Ze zijn nu begonnen overal waar PO-aanhangers zaten, die te vervangen door mensen loyaal aan de PiS. Voorbeelden zijn er nu al te over, en de regering zit pas een maand in het zadel. Zo moesten onder andere meerdere chefs bij de geheime diensten verdwijnen, de baas van de politie en een aantal ceo’s van staatsbedrijven zoals de beurs, energiebedrijf PKN Orlen en verzekeraar PZU. En dat zal volgens Wojciechowski zo nog wel even doorgaan. Toch heeft hij goede hoop dat het niet helemaal uit de hand loopt. Dat sommigen Polen spreken van een burgeroorlog moet je volgens hem niet al te serieus nemen. Het heeft te maken met een karaktertrek van de Polen die niet in staat zijn objectief te denken. In de media is dat heel goed te zien want er is bijna geen journalist die niet tot een bepaald politiek kamp behoort, en naar de politiek met enige afstand kan kijken. ‘De taal richting elkaar wordt daardoor al snel heftig.’

Deels is die heftige taal volgens hem ook nodig om de PiS te dwingen zijn beleid te matigen. Voor Europa geldt min of meer hetzelfde. De PiS zal ook daar de grenzen van het toelaatbare opzoeken. Wojciechowski’s tip aan de Europese Commissie is ook daar een harde opstelling. Dat is namelijk de enige taal die de PiS begrijpt, en Wojciechowski is ervan overtuigd dat ze dan voor rede vatbaar zijn. Het lidmaatschap van de EU is namelijk ook voor de PiS een hoog goed.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s