Het Sauerland is krimpregio nummer een in West-Duitsland

Het Sauerland staat in Nederland vooral bekend om het skigebied Winterberg en andere toeristische trekpleisters. Wat minder mensen weten, is dat deze regio al eeuwenlang een centrum is voor de metaalindustrie. De vraag is alleen hoe lang nog, want het Sauerland loopt leeg, en niet zo’n beetje ook. Demografen verwachten dat het aantal inwoners van nu nog bijna 900.000 de komende vijftien jaar met 10% tot 15% zal krimpen. Wat overblijft is een kleine groep jongeren op een grote populatie ouderen.

Dit artikel is eerder verschenen in Het Financieele Dagblad van 6 augustus 2015: krant-20150806-0-007-001

Een van de zwaarst getroffen plaatsen is ongetwijfeld Altena. Het stadje langs de rivier de Lenne geldt zelfs als de snelst krimpende stad van westelijk Duitsland. Sommige Nederlanders zullen het kennen vanwege de burcht die hoog boven de stad uittorent, een kasteel gebouwd in de twaalfde eeuw vanwege het ijzererts in de regio. De combinatie van mijnbouw en waterkracht maakte Altena tot een bloeiend economisch centrum. En van die achtergrond profiteert het stadje nog steeds.

Een blik vanaf de burcht in Altena, Foto: MK

Een blik vanaf de burcht in Altena, Foto: MK

Van 30 naar 17 duizend

Zo wordt volgens burgemeester Andreas Hollstein in Altena nog altijd een vijfde van de wereldproductie aan staaldraad geproduceerd. En er zijn meer ‘hidden champions’, zoals het Nederlandse Nedschroef, dat hier onderdelen voor de auto-industrie produceert. Het zijn de zegeningen die Hollstein telt, want het valt niet te ontkennen dat zijn stad grote problemen kent. ‘Begin jaren zeventig had deze stad nog ruim 30.000 inwoners, nu zijn het er 17.100’, vertelt de burgemeester. En de krimp is nog lang niet ten einde.

Altena wordt van alle kanten geraakt door wat ze in Duitsland de ‘demografische verandering’ noemen. Wij in Nederland denken daarbij vooral aan vergrijzing, maar in Duitsland komt daar een enorme krimp bij. De algemene verwachting is dat de Duitse bevolking in 2030 met ongeveer twee miljoen zal zijn afgenomen tot 79 miljoen. En die trend zet zich hoogstwaarschijnlijk door. De meeste demografische studies wijzen op een daling tot ruim onder de 70 miljoen inwoners in 2050.

Exit breinaalden

Het begon volgens burgemeester Hollstein al in de jaren zeventig en tachtig toen de stad twee van zijn grootste werkgevers verloor: elektronicabedrijf Graetz en breinaaldproducent Imra. Ongeveer duizend mensen verloren hun baan, ‘en met die banen verdween een hele generatie.’

Toen Hollstein in 1999 burgemeester werd, trof hij een catastrofale situatie aan. De overheid was veel te groot in verhouding tot het aantal belastingbetalers. Er moest worden bezuinigd, en niet zo’n beetje ook: scholen werden gesloten, crèches samengevoegd, een zwembad ging dicht en het ambtenarenapparaat werd gereduceerd van 190 naar 135 mensen.

In Altena worden de dorpelingen steeds vaker ingezet om zelf hun stad op te vrolijken, of zelfs om wegwerkzaamheden te verrichten. Langs de  rivier de xx  hebben vele inwoners en winkeliers hun eigen geraniumbak

In Altena worden de dorpelingen steeds vaker ingezet om zelf hun stad op te vrolijken, of zelfs om wegwerkzaamheden te verrichten. Langs de rivier de Lenne hebben vele inwoners en winkeliers hun eigen geraniumbak, Foto: MK

Het was geen makkelijke tijd voor de burgemeester, die vaak werd uitgejouwd vanwege zijn bezuinigingsbeleid. Maar het wierp wel zijn vruchten af. Toen de begroting eenmaal op orde was, kwam er weer ruimte voor investeringen. Hollstein gaf de nog overgebleven scholen een opfrisbeurt en hij liet een lift bouwen van beneden aan de rivier tot boven in het kasteel. Er kwam een door de buurt gesponsorde promenade langs het water. Vanaf dat moment liep de winkelleegstand terug, trok het lokale gymnasium steeds meer scholieren uit nabijgelegen dorpen en groeide het aantal toeristen. ‘Het heeft de stad weer levend gemaakt’, vertelt een man op straat. Maar de demografische veranderingen tegenhouden zal het niet, ook niet volgens optimist Hollstein. ‘Ik raad elke stad in de omgeving aan: bereid je voor op krimp, want die komt.’

Parkeerplaatsen voor rollators

Menden, een andere stad in het Sauerland op 45 kilometer van Dortmund, is zo’n stad die zich pas sinds kort bewust wordt van de demografische veranderingen. ‘Een paar jaar geleden was demografie voor mij nog een vreemd woord’, vertelt Hermann Niehaves, eigenaar van een bakkerijbedrijf met 300 werknemers en 50 filialen verdeeld over de hele regio. ‘Nu is dat compleet gedraaid.’ Niehaves weet hij zijn bedrijf moet veranderen om te overleven. Voor hem betekent dat gehandicapten-wc’s in de bakkerijcafés, meer thuisbezorging en werkplekken geschikt voor ouderen. ‘En wie weet moeten we in de toekomst wel parkeerplaatsen maken voor rollators’, zegt hij volkomen serieus.

Volgens de ondernemer zal er de komende jaren een strijd ontstaan om mensen. Dat geldt voor bedrijven op zoek naar werknemers, en steden op zoek naar inwoners. ‘Wie de voordelen van zijn regio niet optimaal voor het voetlicht brengt, delft het onderspit.’

Alleen immigratie kan Sauerlands tij keren

De grote trek naar de stad van jongeren zal doorzetten, zegt socioloog Peter Strohmeier van de universiteit Bochum. Tot overmaat van ramp zullen in sommige gevallen de ouderen hun kinderen nog nareizen ook. De gevolgen zijn volgens Strohmeier nu al te zien. In de kleinere steden van het Sauerland en de rest van Noordrijn-Westfalen staan steeds meer huizen leeg. In sommige wonen nog wel mensen, maar worden de enorme stukken land die erbij horen niet meer onderhouden, omdat de bewoners daar de puf niet meer voor hebben. Overal zie je verlaten fabrieksgebouwen; scholen veranderen in ruïnes.

Volgens Strohmeier zijn er veranderingen op komst waar de overheid niet of nauwelijks op is voorbereid. ‘Als ik in het buitenland vertel dat Duitsland amper een bevolkingspolitiek heeft, dan kijken ze me gek aan. En toch is het zo. Dat is helaas een van de erfenissen van de Tweede Wereldoorlog en Hitlers volksverhuizingen.’

Vrouw doet huishouden

Daar komt een minimale gezinspolitiek bij. Zo is Duitsland volgens Strohmeier pas rond de eeuwwisseling begonnen met het opbouwen van een fatsoenlijke kinderopvang. En nog steeds is het model van tweeverdieners met kinderen niet ingeburgerd. ‘Duitsland is wat dat betreft heel anders dan Nederland. Bij jullie zijn er veel meer voorzieningen voor werkende ouders met kinderen.’ Daar komt nog bij dat er in Duitsland ouderwets wordt gedacht. ‘Hier is het zo dat moderne echtparen vaak op het moment dat ze kinderen krijgen, weer terugschieten in de oude man-vrouwverhouding, waarbij de man zorgt voor het geld en de vrouw het huishouden doet.’

Geen wonder, zo stelt Strohmeier, dat een heleboel hoogopgeleide Duitse vrouwen besluiten dan maar helemaal geen kinderen te krijgen. Duitsland behoort mede daardoor met slechts 1,3 kind per vrouw tot de minst vruchtbare landen ter wereld. Helemaal in steen gebeiteld staan dit soort bevolkingscijfers natuurlijk niet. ‘Je moet demografische studies altijd met een korreltje zout nemen’, zegt Strohmeier. Maar een paar dingen staan wel vast. Zo kan van de relatief oude Duitse bevolking niet verwacht worden dat het plotseling meer kinderen krijgt. De bevolking kan wel groeien door immigratie. ‘En daarop moeten we ook hopen, want zeker in regio’s als het Sauerland hebben we die migranten hard nodig.’

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s