25 jaar later is over de Muur gras gegroeid

Vijf jaar geleden maakte ik een lange fietstocht langs waar ooit de Muur had gestaan. De 155 kilometer lange weg voert je langs kanalen, rivieren, snelwegen, kastelen, monumenten, bloeiende velden en natuurlijk heel veel geschiedenis. De conclusie die ik toen al trok, is alleen maar sterker geworden. De littekens zijn verdwenen als sneeuw voor de zon. 

PDF van mijn artikel in het FD van vijf jaar geleden: 11646329

Sinds een uur volg ik in de Berlijnse wijk Reinickendorf de bordjes ‘Mauerweg’, maar van een muur geen spoor. De omgeving hier doet sterk denken aan die uit mijn jeugd in het Gooi. Heel veel groen, villawijken, bossen en plassen.

Twintig jaar na het vallen van ‘de Muur’ heeft de tand des tijds duidelijk zijn werk gedaan. De 155 kilometer lange scheidslijn tussen Oost- en West-Berlijn was in de eerste weken na de negende november 1989 al grotendeels opgeruimd. Projectontwikkelaars hebben in de jaren daarna de rest gedaan. Of je nu links of rechts van de weg kijkt, verschil is er nauwelijks. Hoogstens zijn de huizen aan de DDR-zijde iets chiquer, iets nieuwer.

Overal langs de Muur schieten (vooral aan de vroegere DDR-zijde) nieuwe villa-wijken uit de grond

Overal langs de Muur schieten (vooral aan de vroegere DDR-zijde) nieuwe villa-wijken uit de grond

Vanaf Reinickendorf duikt de muur het bos in. De fietstocht gaat langs kleine vennetjes. Het enige wat aan het DDR-verleden doet denken zijn de bordjes Mauerweg, die mij keurig de weg wijzen. En dan opeens, uit het niets, toch weer een levend bewijs van een periode die voor veel jonge Duitsers al bijna vergeten is.

Een wachttoren rijst hoog boven de bomen uit. Elke 300 meter stond er vroeger zo’n uitkijktoren. In totaal waren er meer dan 300. Nu zijn er in heel Berlijn en Brandenburg nog maar vijf over. Tegenover de toren, waarin nu de ‘Deutsche Waldjugend’ huist, staat een groot bord met het verhaal van Marinetta Jirkowski.

Voormalige wachttoren nu van de Deutsche Waldjugend

Voormalige wachttoren nu van de Deutsche Waldjugend

Een muur te veel

Samen met haar verloofde Falko V. en vriend Peter W. probeert zij in 1980 de DDR te ontvluchten. De ‘Hinterlandmauer’ en het elektrische hek worden nog overwonnen. Het enige tussen haar en de vrijheid is de 3,5 meter hoge hoofdmuur. Falko klimt met behulp van een ladder naar de andere kant. Peter hijst zich op de muur en strekt zijn hand uit, maar Marinetta kan er niet bij. Er vallen schoten, 27 stuks. Peter besluit te springen en redt zich. Marinetta valt en sterft aan haar verwondingen.

Het is een van die gruwelijke verhalen die langs de route te lezen zijn. Ongeveer 200 mensen zijn er tussen 1961 en 1990 omgekomen bij vluchtpogingen. Talloze gedenkstenen herinneren aan hun lot. En toch overheerst het beeld van mooie landschappen, kastelen, rivieren en meren.

Een van de vele slachtoffers bij een vluchtpoging

Een van de vele slachtoffers bij een vluchtpoging

Op het meest noordelijke punt van de muur neem ik een pauze en stap naar binnen bij het gezellig ogende restaurant de Märchenhof voor ‘Kaffee und Kuchen’. Ik vraag de barvrouw of ze me iets kan vertellen over de tijd vlak voor en na het vallen van de muur. ‘Nee’, zegt de 24-jarige. ‘Daar ben ik te jong voor.’

De foto’s aan de wand helpen me uit de brand. Op een beeld uit de jaren twintig ligt het restaurant erbij zoals nu, vol en gezellig. De tweede foto is veertig jaar later. Een grijze bouwval. De muur is niet te zien, maar wel voelbaar aanwezig. Hier kwam niemand, zelfs niet voor een kop koffie.

De Kolonnenweg

Ik fiets verder in zuidwestelijke richting. De muurweg volgt bijna altijd de zogenoemde Kolonnenweg, ofwel de weg waar vroeger de grenssoldaten hun patrouilles uitvoerden meestal zoals gezegd tussen twee muren in. De muur loopt vanaf hier richting de rivier de Havel, waar wat mij betreft het mooiste deel van de tocht begint. De Havel vormde een natuurlijke barrière tussen Oost en West. Ten oosten van de rivier lag West-Berlijn, ten westen de deelstaat Brandenburg. De Havel loopt door een stroomgebied dat een hele serie meren verbindt.

Wachttoren en museum langs de Havel

Wachttoren en museum langs de Havel

Wachttoren met ‘Seesicht’

Het eerste meer dat ik tegenkom, is de Nieder Neuendorfer See. Langs de waterkant staat hier nog één wachttoren fier overeind. Het is een klein museum met een prachtig uitzicht over het water. Zeer de moeite waard.

De weg langs het water stopt bij de gemeentegrens van Spandau. Deze wijk vormde samen met Kladow en Neu-Staaken het enige deel van West-Berlijn aan de westoever van de Havel. De muur loopt er in een grote boog omheen, dwars door het natuurgebied Rohrpfuhl. Van Spandau is nauwelijks iets te zien. Na ongeveer een uur fietsen door het bos, veen- en weidegebied, zijn pas de eerste gebouwen zichtbaar.

Muur liep dwars door het bos

Muur liep dwars door het bos

Het is vanaf hier een kleine moeite om de muur even te verlaten voor een bezoek aan de vroegere DDR-gemeente Falkensee, waar tijdens de Tweede Wereldoorlog een doorgangskamp was het ongeveer 20 kilometer verderop gelegen Sachsenhausen bij Oranienburg. Veel is er van het concentratiekamp niet meer over. Eén barak staat nog overeind, en toch is het indrukwekkend.

De Wannsee

De muur duikt na Falkensee weer het groen in. Het gaat richting het dorp Groß Glienicke, waar de grens dwars door een prachtig meer liep. Het dorp was Oost-Duits, maar veel valt daar niet meer van te merken. De huizen, die hoog boven het meer uittorenen, behoren inmiddels tot de duurste van Berlijn.

De muurweg biedt mij nu twee opties. Ik kies ervoor om het stadje Kladow in te rijden en hier met de boot over te steken naar Wannsee, waar ik na een dag trappen de S-Bahn terugneem naar mijn huis in Schöneberg. Ik mis wel net de boot, die maar één keer in het uur komt. Maar gelukkig is dat geen ramp, want de kade van Kladow is bezaaid met gezellige cafés. Pas alleen wel op, want de laatste boot gaat om halfzeven.

Zicht op de spionnenbrug vanaf Schloss Babelsberg

Zicht op de spionnenbrug vanaf Schloss Babelsberg

Het is mogelijk vanaf Wannsee een stuk af te snijden, maar ik pak in Kladow de route weer op. Dat betekent wel een forse omweg door het Königswald en rond twee meren. De beloning komt aan de overkant van de Jungfernsee, waar drie kastelen staan: Belvedere, Cecilienhof en Babelsberg.

Elk van hen heeft zijn bijzonderheden. Cecilienhof is misschien niet zo mooi, maar het heeft wel een grote historische betekenis. Hier besloten de geallieerden in 1945 tot de opdeling van Duitsland in vier stukken. Er wordt bovendien gezegd dat Truman hier het bevel gaf tot het gooien van ‘de bom’ op Hiroshima.

De Spionnenbrug

Even verderop ligt Schloss Babelsberg. Een beetje verwaarloosd, maar met een uitzicht om u tegen te zeggen. Het keizerlijke buitenverblijf ligt boven op een berg in een weids park, behorend tot de stad Potsdam. Het is op een steenworp afstand van Schloss Sanssouci, een absolute must voor bezoekers. Het kasteel kijkt aan de ene kant uit op de Gliencicker Brücke, een bekend plaatje omdat hier tijdens de Koude Oorlog spionnen werden uitgewisseld. Aan de andere kant ligt de Glienicker See, de absolute parel onder de meren van Berlijn.

Langs de Glienicker See met zijn steile wallen staan de allermooiste villa’s van de stad. Stalin, Churchill en Truman logeerden hier tijdens de Potsdam-conferentie. In de jaren twintig woonden er Duitse filmsterren die in de nabijgelegen UFA-studio’s kaskrakers afleverden als Metropolis en Der Blaue Engel. Maar ook honderd jaar eerder gaf deze plek welgestelde Berlijners al een bijzonder gevoel. Ze hadden hier niet dezelfde status als de keizer, maar dan toch tenminste zijn uitzicht.

De muurweg moet ik hier helaas even verlaten. Er heerst momenteel een heftige strijd rond de villa’s. De nieuwe bewoners weigeren hun voortuin nog langer te delen met anderen en hebben de weg geblokkeerd. Dit tot groot ongenoegen van de ‘gewone’ bewoners van Babelsberg, die een proces hebben aangespannen.

Het Wassenaar van Berlijn

Aan de overkant duik ik even een Biergarten in voor een worst en een glas Hefeweizen. En dan vervolg ik mijn weg richting Zehlendorf, het Wassenaar van Berlijn. In 1838 kreeg Zehlendorf net als Potsdam een stoomlijnverbinding met de binnenstad. Sindsdien is het als buitenverblijf zeer intrek. De muurweg schiet langs hockeyvelden, lange stukken bos en het fraaie Teltow-kanaal. Pas als ik de wijk Lichterfelde nader, verandert het beeld ingrijpend.

Laan met kersenbomen geschonken door Japan

Laan met kersenbomen geschonken door Japan

De muur loopt hier via een lange straat vol kersenbomen de stad uit en plots sta ik midden in een landbouwgebied met wuivend graan, gele koolzaadvelden en af en toe een paardenfokkerij. Langs de weg die nu naar het oosten loopt, zijn de huizen aan mijn linkerhand eerst nog laag. Dat verandert als de door velen als achterbuurt omschreven wijk Neuköln dichterbij komt. Rijtjeshuizen veranderen hier in Bijlmerachtige flats. De muur draait hier scherp naar het noorden en is ongeveer 10 kilometer lang ingeklemd tussen een gloednieuwe snelweg en wederom het Teltowkanal.

In de buurt van Rudow, ligt de stad aan de ene kant en het platteland aan de andere

In de buurt van Rudow scheidt de Muur stad en platteland

Met een stel skaters zet ik de turbo erop tot aan Treptow, waar de muur het kanaal verlaat en langs het imposante monument voor Russische soldaten schampt. Bij de prachtige Oberbaumbrücke steek ik voor het eerst de rivier de Spree over op weg naar het langste nog originele stuk muur.

East Side Gallery

De East Side Galerie is een kunstwerk waar ruim honderd kunstenaars 20 jaar geleden hun hart en ziel hebben ingelegd. Ik ontmoet hier een van de oorspronkelijke kunstenaars, Kani Alavi. Hij vertelt me dat ze de laatste jaren een gevecht hebben moeten leveren om de muur te behouden. Projectontwikkelaars en de politiek wilden het dure stuk grond herontwikkelen.

East Side Galery in de staat zoals hij in 2009 verkeerde. De Muur is later gerenoveeerd

East Side Galery in de staat zoals hij in 2009 verkeerde. De Muur is later gerenoveeerd

Gelukkig hebben de kunstenaars gewonnen. Voorwaarde was wel dat de muur gerenoveerd moest worden. Bouwvakkers zijn nu druk bezig met het verstevigen van de fundering en het plamuren en witten van de muren. Daarna is het aan de kunstenaars om hun werk van twintig jaar terug nog een keer te herhalen. Alavi heeft bijna negentig van de oorspronkelijke artiesten hiertoe bereid gevonden. ‘Op 7 november moet alles af zijn.’

Een spoor van klinkers wijst je de weg door de stad langs de Muur. hier van Rijksdag naar Brandenburger Tor

Een spoor van kasseien wijst je de weg door de stad langs de Muur. hier van Rijksdag naar Brandenburger Tor

Na de East Side Galerie loopt de muur terug over de rivier. De weg kronkelt door Kreuzberg en Mitte en komt plots uit in een mensenmenigte. Het is de wereldberoemde grensovergang Checkpoint Charlie. Vanaf hier gaat het snel verder met veel van de bekendste plekjes van Berlijn. Eerst het oude hoofdkwartier van de SS. Dan komt Potsdamer Platz, het Joods monument, Brandenburger Tor, de Rijksdag en het centraal station. Het is een stuk van niet meer dan 3 kilometer.

7000 kilometer langs het IJzeren Gordijn

Daarna keert de rust langzaam terug. Een paar hoogtepunten volgen nog. Het uitzichtpunt bij Nordbahnhof is zeker de moeite waard. In het kleine museum toont een unieke film hoe de muur er eind 1989 bij lag. Een stukje verder naar het noorden snijdt de muur door het zeer populaire Mauerpark. En nog weer iets verder rij ik onder de Bornholmer Strasse door, waar in 1989 de muur als eerste werd geopend.

De Bornholmer Strasse in 2014 bij de viering van 25 Jahre Mauerfall

De Bornholmer Strasse in 2014 bij de viering van 25 Jahre Mauerfall

Daarna is het gedaan met de bekende monumenten. Toch moet ik nog een stukje, richting het punt waar ik begonnen ben. Na het ‘Gartencenter Holland’ rij ik door het natuurgebied Tegeler Fließtal totdat ik terugkeer in Reinickendorf, waar ik de S-Bahn terug naar huis neem.

Een van de vele Hollandse tuincentra in Berlijn, deze staat langs de Mauerweg

Een van de vele Hollandse tuincentra in Berlijn, deze staat langs de Mauerweg

Tot mijn verrassing loop ik nog de schrijver van mijn gids tegen het lijf. Michael Cramer blijkt naast muurliefhebber lijsttrekker voor de Duitse Groenen in het Europarlement. Hij duwt me een boekje in de handen over een nieuw project waar hij mee bezig is. Een tocht langs het ijzeren gordijn van Finland tot diep in de Balkan. Lijkt me leuk, maar voor die 7000 kilometer moet ik nog wel een beetje trainen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s