De laatste grote Duitse bank wankelt

Deutsche Bank, ooit het symbool van de robuuste Duitse handelsgeest, worstelt met schandalen en tekorten. De leiding moet nu schoon schip maken. En heel Duitsland bidt dat dit gaat lukken. Want wat moet een grote handelsnatie als Duitsland zonder internationale bank?

Dat vragen veel ondernemers en financieel experts zich af als ze kijken naar de teloorgang van ‘hun’ Deutsche Bank. Anderhalve week geleden kwam de laatste grote klap voor Duitslands grootste bank: een proces in de VS wegens manipulatie van wisselkoersen. Het is de zoveelste juridische strijd die honderden miljoenen, misschien zelfs miljarden, kan gaan kosten.

Dit verhaal stond eerder in Het Financieele Dagblad van zaterdag 12 april

Hoge prijs

‘Het is het zoveelste bewijs dat Deutsche een hoge prijs betaalt voor een cultuur die het laatste decennium gericht was op het zoveel mogelijk geld verdienen voor zichzelf, in plaats van voor de klant’, stelt Hans-Peter Burghof, hoogleraar aan de Universiteit Hohenheim.

Het zal volgens hem een lange en moeizame weg worden om het verloren vertrouwen terug te winnen. Dat onderkent ook co-bestuursvoorzitter Jürgen Fitschen van Deutsche, die deze week tijdens de 20-ste Bankentag sprak van een ‘proces dat jaren gaat duren’.

Opgaven

De opgaven waar de bank voor staat zijn enorm. Eerst moeten alle rechtszaken op basis van frauduleuze handelingen uit de laatste tien jaar worden afgehandeld. Sinds 2012 stopte Deutsche hiervoor al € 5,6 mrd in de stroppenpot.

Ten tweede moet de balans worden verkleind én versterkt. Deutsche Bank was in 2013 met een balanstotaal van € 1100 mrd de derde grootste bank ter wereld, ‘maar wat heb je daaraan als het voor een groot deel gebakken lucht is’, zegt Burghof.

Hij juicht daarom het besluit toe, uit 2012, om voor honderden miljarden aan vorderingen af te stoten. Sinds het zogenoemde strategieproject 2015+ werd gelanceerd staat de teller al op € 340 mrd. Het doel is om daar dit jaar nog ongeveer € 150 mrd aan toe te voegen.

Graaicultuur

En dan komt het moeilijkste: het veranderen van de ‘graaicultuur’ van de ‘investment bankers’ in Londen en New York. Die moeten beseffen voor wie ze daar eigenlijk zitten. Niet voor de eigen portemonnee, maar om bedrijven met raad en daad bij te staan als ze kredietfaciliteiten nodig hebben, emissies willen doen, valutarisico’s willen reduceren of hulp nodig hebben bij een overname.

Martin Faust, hoogleraar aan de Frankfurter School of Finance and Management, denkt dat Deutsche die cultuuromslag zal realiseren. Want Deutsche is de laatste Duitse bank die internationaal nog iets betekent. De concurrent van weleer, Commerzbank, is alleen nog in Europa actief. Landesbanken zoals WestLB zijn na de crisis weggevaagd. En de HypoVereinsbank is overgenomen door Italianen. ‘Je zou kunnen zeggen: “Deutsche is the last man standing.”’

Duitse industrie

Faust noemt het ‘een drama’ als ook Deutsche zich zou moeten terugtrekken uit de mondiale top van investment bankers. ‘Het is voor de Duitse industrie belangrijk dat ze straks niet afhankelijk zijn van Franse, Britse, Amerikaanse of Nederlandse banken om hen in het buitenland te ondersteunen.’

Financieel expert Wolfgang Gerke denkt ook dat Deutsche op de goede weg is. Niet alleen omdat deze internatio­naal stappen zet, maar ook door de uitbreiding van de binnenlandse activiteiten, zoals bankdiensten voor de gewone man. ‘Deze maken de bank minder kwetsbaar voor internationale schokken.’

En Faust stelt dat bij alle schandalen die over de bank heen zijn gekomen Deutsche nooit alleen stond. Ze behoorden tot een roedel dat het door de liberalisering van de markt te hoog in de bol kreeg. ‘Het is nu aan de leiding van de bank om zich uit dat roedel los te maken.’

De kapiteins zijn niet onomstreden

De keuze in 2012 voor een duoleiderschap bij Deutsche Bank, bestaande uit Jürgen Fitschen en de Indiër Anshu Jain, wordt in de Duitse financiële wereld als ‘logisch maar ook riskant’ gezien. ‘De twee vullen elkaar in principe goed aan’, zegt financieel expert Wolgang Gerke. Jain is de briljante ‘investment banker’ met goede internationale contacten. Als oud-hoofd van de Investment Bank staat hij bovendien in hoog aanzien bij de werknemers van Deutsche in Londen en New York. ‘Als híj de werknemers niet kan aanzetten tot een cultuurverandering, dan kan niemand het.’

Fitschen daarentegen stond lang bekend als ‘Herr Saubermann’. Hij komt oorspronkelijk weliswaar ook uit de hoek van de snelle bankiers met de hoge bonussen, maar dat is lang geleden. De laatste jaren voor het vertrek van oud-topman Josef Ackermann was hij bij de bank verantwoordelijk voor de contacten met het bedrijfsleven in binnen- en buitenland. ‘Dat maakte hem destijds het perfecte aanspreekpunt voor politiek en ondernemers.’

Sindsdien is er echter veel veranderd. Vooral aan Jain wordt getwijfeld sinds Deutsche getroffen wordt door het ene na het andere schandaal. ‘Hij zegt wel dat hij in Londen en New York de Angelsaksische graaicultuur wil veranderen, maar of ik hem ook echt geloof is een tweede’, zegt een aanwezige op de deze week gehouden nationale bankendag in Berlijn. ‘Van veel personele consequenties op de handelsvloer is nog geen sprake. Bovendien kun je je afvragen of iemand die verantwoordelijk was voor de Investment Bank in de jaren vóór en na het uitbreken van de kredietcrisis überhaupt te handhaven is.’

Maar ook Fitschens reputatie staat op losse schroeven. Vorig jaar, tijdens een van zijn eerste optredens als president van de nationale bankvereniging, zag hij er verschrikkelijk uit, met overal blauwe plekken, schrammen en een arm in het verband. Deze week waren de schrammen verdwenen, maar is vooral zijn reputatie gehavend.

Op de bankendag werd er volop gesmoesd over Fitschen. Geen wonder: zowel bij het openbaar ministerie in Frankfurt als München lopen er onderzoeken naar hem. In Frankfurt wordt hij ervan verdacht te hebben geweten van ruim € 200 mln aan belastingontduiking bij de handel in CO2-emissierechten. In München hangt hem een aanklacht boven het hoofd wegens meineed in de zaak-Kirch.

Toch tonen bankiers nog respect. ‘Voor mij blijft Fitschen een man van de oude stempel. Niet van de generatie Jain, die het tot sport maakt steeds meer geld te verdienen.’ Een ander noemt de aantijgingen tegen Fitschen ‘dun’ en ‘ongelukkig’. Maar van de andere kant: ‘Het kan hem natuurlijk wel zomaar de kop kosten.’ Voor Deutsche Bank zou de val van Fitschen een ramp zijn, vindt Gerke. ‘Met Jain alleen win je in ieder geval de oorlog niet. Daarvoor is het vertrouwen in Duitsland in de Indiër, hoe briljant ook, niet groot genoeg.

De vier plagen van Deutsche Bank:

1. valutahandel

Deutsche Bank is de grootste valutahandelaar ter wereld. Als een groep grote hedgefondsen en pensioenfondsen dan met een claim komt wegens fraude, weet je dat er problemen in de lucht hangen.

Twee weken geleden kwam de dreun: de hoofdzakelijk Amerikaanse instituten beweren dat Deutsche samen met elf andere banken prijsafspraken heeft gemaakt over wisselkoersen. Daarbij gaat het om de zogenoemde ‘WM/Reuters Fixing’: valutakoersen die elke dag om vier uur worden vastgesteld in Londen.

De twaalf betrokken banken beheersen samen 84% van de wereldwijde deviezenhandel. Dagelijks gaat het in de deviezenhandel om een gemiddeld handelsvolume van € 3600 mrd. Experts gaan uit van een claim van vele miljarden.

De zaak tegen de banken kwam vorig jaar aan het rollen toen Europese toezichthouders een onderzoek startten. Sindsdien zijn verschillende handelaren over de hele wereld ontslagen of op non-actief gezet. Bij Deutsche Bank werd in maart een van de belangrijkste handelaren met verlof gestuurd. Kai Lew was verantwoordelijk voor de verkoop van valuta aan centrale banken.

Veel van de betrokken banken hebben inmiddels een verbod ingesteld op het gebruik van internetchatboxen, waarmee de prijsafspraken zouden zijn gemaakt. Tegelijkertijd onderzoekt WM/Reuters of ze hun ‘fixings’ niet op een andere manier kunnen berekenen.

Nu worden de wisselkoersen vastgesteld aan de hand van 60 momentopnames van elk een seconde vlak vóór en ná vier uur. De verdenking is dat handelaren precies in deze 60 seconden tegen licht afwijkende koersen hebben gehandeld om zo de rest van de dag enorme winsten op te strijken. Net als bij de rentetarieven Euribor en ibor zijn de fixings van WM/Reuters de basis voor talloze contracten.

2. Libor/Euribor

In Nederland was Rabobank betrokken bij een van de grootste schandalen ooit in de financiële wereld: het op grote schaal manipuleren van rentetarieven. Deutsche Bank gaat hierbij ook niet vrijuit. De Europese Commissie veroordeelde Deutsche vorig jaar al tot een straf van € 725 mln, verreweg de hoogste boete die werd uitgedeeld aan zes banken.

Daar komen dit jaar waarschijnlijk boetes bij uit de Verenigde Staten en Groot-Brittannië, en er loopt ook nog een onderzoek bij de Duitse toezichthouder Bafin. Gezien de hoge schikking die Rabobank (€ 774 mln) vorig jaar trof in onder andere de Verenigde Staten, mag ervan worden uitgegaan dat de totale boete voor Deutsche (inclusief de Europese) ruim boven de miljard uitkomt.

Het gaat bij de fraude om de rentetarieven Euribor en yen-Libor, die elk één keer per dag worden vastgesteld in Londen. Ze vormen de basis voor enorm veel contracten. Eurocommissaris Joaquin Almunia zei bij het uitdelen van de straffen ‘niet alleen gechoqueerd te zijn door de manipulatie zelf, maar vooral vanwege de gestructureerde samenwerking tussen banken die eigenlijk met elkaar zouden moeten concurreren’.

Deutsche Bank was net als de Royal Bank of Scotland lid van twee kartels. Bij Euribor ging het om een kartel dat actief was gedurende de periode 2005-2008, in het geval van yen-Libor (belangrijk voor Japanse contracten) ging het om de jaren 2007-2010.

De tweekoppige leiding van Deutsche verklaarde kort na het uitspreken van het Europese Unie-vonnis dat ze ‘er alles aan zullen doen om nieuwe schandalen zoals deze te vermijden’. Toch is het opvallend dat er tot nu toe nauwelijks kopstukken zijn weggegaan. Bij Rabobank was dat wel het geval met chief executive officer Piet Moerland en bestuurslid Sipko Schat.

3. Amerikaanse hypotheken

Toen in 2007 de Amerikaanse hypotheekmarkt instortte, leek Deutsche Bank er aanvankelijk beter van af te komen dan bijvoorbeeld ING, dat met miljarden aan oninbare leningen bleef zitten. Maar het optimisme was van korte duur. In 2012 begon de Amerikaanse toezichthouder voor de woningmarkt FHFA met een proces tegen 18 financiële instellingen, waaronder Deutsche Bank. Een jaar later kreeg Deutsche Bank met € 1,4 mrd de hoogste boete uit zijn geschiedenis. Alleen de bank JPMorgan werd zwaarder bestraft.

De rechtbank achtte bewezen dat Deutsche tussen 2005 en 2007 risico’s verzweeg die verscholen zaten in gebundelde hypotheekleningen die ze verkochten aan de overheidsinstellingen Fannie Mae en Freddie Mac. Toen in 2007 de kredietcrisis uitbarstte en veel mensen hun hypotheek niet meer konden betalen, kelderde de waarde van deze zogenoemde ‘Mortgage Backed Securities’. Freddie en Fannie bleven zitten met een verlies van honderden miljarden. Deutsche Bank heeft de boete betaald, maar de zorgen zijn nog niet weg. Er zijn ook nog andere partijen die vinden dat Deutsche hun waardeloze hypotheekleningen heeft verkocht. Zij willen dat Deutsche die terugkoopt. In totaal zou het daarbij gaan om zo’n € 5 mrd.

Ook loopt er nog een zaak die betrekking heeft op de jaren 2009-2011. Deutsche zou net als andere banken gedurende deze periode eigen klanten hebben bevoordeeld bij het aan- en verkopen van hypotheekleningen. Omdat de handel in die leningen destijds helemaal op zijn gat lag en de prijsvorming buitengewoon intransparant was, werd daarmee veel geld verdiend. Naast Deutsche loopt het onderzoek naar Barclays, Citigroup, Goldman Sachs, JPMorgan, Morgan Stanley, RBS en UBS.

4. Kirch

Deutsche Bank kent niet alleen schandalen waar het met andere banken in verwikkeld is. Er zijn ook privédrama’s. Zo loopt er al een paar jaar een onderzoek naar medewerkers van de bank omdat zij mogelijk voor een paar honderd miljoen aan omzetbelasting hebben ontdoken bij de handel in CO2-emissierechten.

Dat is echter nog niets vergeleken met de zaak-Kirch. Hierbij draait alles om één lullig zinnetje uit 2002 in een televisie-interview met oud-ceo Rolf Breuer. Op de vraag of iemand nog bereid was geld te lenen aan de toen nog grote mediamagnaat Leo Kirch zei Breuer: ‘Dat acht ik relatief onwaarschijnlijk. Alles wat je zo hoort, is dat de financiële sector niet langer bereid is nog langer op basis van de oude voorwaarden vreemd vermogen ter beschikking te stellen, en zelfs geen eigen vermogen.’

Voor Kirch, die voor € 7 mrd schulden had, stond dit gelijk aan een doodsvonnis. Deutsche was zijn huisbank en een paar maanden later was zijn bedrijf, met onder andere een grote filmbibliotheek, sportrechten en een veertigprocentsbelang in uitgeverij Springer (Bild), kapot.

Kirch liet het daar niet bij zitten. Wat volgde was een jarenlange, verbitterde strijd, waarin Kirch vroeg om een schadevergoeding van € 2 mrd. Deutsche vond dat onzin, de rechter niet. Begin dit jaar besloot Deutsche te schikken met de erven van de inmiddels overleden Kirch. Kosten: € 925 mln, inclusief rente. En daarmee is de ellende nog niet voorbij.

Nu worden onder anderen Breuer, zijn opvolger Josef Ackermann en de huidige topman Jürgen Fitschen ervan verdacht gelogen te hebben, om op die wijze strafvervolging voor de bank te voorkomen. Voor Fitschen zou bewezen meineed ongetwijfeld het einde van zijn carrière betekenen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s