Zonder baby’s en buitenlanders loopt Duits pensioenstelsel vast

In geen ander Europees land worden tegelijkertijd zo weinig kinderen geboren en stoppen zo veel ouderen met werken. Om de pensioenen op peil te houden, moeten de Duitsers langer werken, meer sparen, meer baby’s krijgen en buitenlanders binnenhalen.

Dit artikel is op 20 februari verschenen op de websiste van Het Financieele Dagblad onder de noemer FD Pensioen Pro

Hans-Werner Sinn, de president van het Ifo-instituut, is somber als hij vooruitblikt. ‘Een land dat geen kinderen krijgt en waar niet wordt gespaard, is gedoemd tot een oudedag in armoede’, zo stelde hij onlangs in een commentaar. ‘Ons pensioensysteem berust op een illusie’, meent de economieprofessor. ‘Er wordt net gedaan alsof nu betaalde premies als basis dienen voor het latere pensioen, maar daarmee wordt voorbijgegaan aan de economische realiteit, dat dat geld tegen die tijd allang op is.’

Sinn is niet de enige die zich zorgen maakt over de pensioenen. Alle experts zijn het erover eens dat de Duitse maatschappij wordt geconfronteerd met een gevaarlijke mix bestaande uit steeds minder jongeren, meer ouderen en relatief weinig aanvullende pensioenvoorzieningen naast het staatspensioen.

De Bertelsmann Stichting, een van de belangrijkste Duitse denktanks, heeft uitgerekend dat er tot 2020 nog weinig aan de hand is. De pensioenkassen hebben tot dat moment nog voldoende reserves om iedereen netjes uit te betalen. De pensioenpremies kunnen worden gehandhaafd op een internationaal acceptabel niveau van 18,9% van het brutoloon. En ook de hoogte van het staatspensioen is met gemiddeld €1200 per maand niet zo gek.

Bergafwaarts

Maar na 2020 gaat het dankzij de vergrijzing snel bergafwaarts. Duitsland heeft met een gemiddelde leeftijd van 45 jaar nu al samen met Japan de oudste bevolking ter wereld. Door het erg lage niveau van 1,36 kinderen per vrouw (in Nederland 1,8) loopt die leeftijd de komende decennia alleen maar verder op.

Daar komt bij dat de bevolking krimpt, en niet zo’n beetje. Het hoogtepunt van 2003 met ruim 82 miljoen is allang achterhaald. Momenteel zijn er 80,8 miljoen Duitsers. De komende vijftig jaar loopt dat volgens inschattingen van het Statistisches Bundesamt (Destatis) verder terug tot tussen de 65 en 70 miljoen. Het aantal 65-plussers is tegen die tijd toegenomen tot 34% van nu 20%.

In zo’n omgeving is het bijna onontkoombaar dat de pensioenpremies voor de werkenden stijgen en het uitkeringsniveau daalt. En in een land waar relatief weinig wordt gespaard naast het officiële staatspensioen hakt dat erin.

Volgens Johannes Geyer van het economisch instituut DIW is een gemiddelde gepensioneerde voor ongeveer 70% afhankelijk is van de ‘gesetzliche rentenversicherung’ (vergelijkbaar met onze AOW). De rest komt uit aanvullende verzekeringen. Uit cijfers van Destatis blijkt dat totale gemiddelde inkomen  in 2013 €1960 netto per maand bedroeg.

Geen vetpot natuurlijk, maar ook niet weinig, als je beseft dat het vermogen (huizen, aandelen, obligaties, etc.) buiten beschouwing is gelaten. Toch waarschuwde het ministerie van sociale zaken vorig jaar dat Duitsland vanaf 2020 wordt overspoeld met gepensioneerden die zo weinig pensioen ontvangen dat ze alleen met extra hulp van de staat boven de momenteel bij ongeveer €700 vastgestelde armoedegrens kunnen blijven.

Het zijn vooral de mensen met relatief lage inkomens zonder aanvullend pensioen die getroffen worden. Volgens het ministerie van sociale zaken gaat het om een paar miljoen ouderen.

Armoedeval

De armoedeval heeft deels te maken met de manier waarop de Duitse AOW wordt berekend. In Duitsland gaat het niet zoals in Nederland om één niveau dat voor iedereen gelijk is. De hoogte van de uitkering hangt af van het aantal gewerkte jaren, de hoogte van het loon en een door de overheid vastgestelde rekenfactor.

En precies bij die factor zit de crux. Deze is nu vastgesteld op 50% van het gemiddelde inkomen van een werknemer die 45 jaar heeft gewerkt. Wie minder dienstjaren heeft, ontvangt minder. Werknemers die meer dan gemiddeld verdienden, krijgen weer iets meer.  Resultaat is dat sommige gepensioneerden meer ontvangen (tot een maximum van €2200) en anderen minder. Per saldo is het pensioenniveau hoog genoeg om grote armoede uit te sluiten. Slechts 2% van de Duitse gepensioneerden moet aankloppen voor extra bijstand. In 2030 is dat opgelopen tot bijna 10%, zo vreest het ministerie.

Dat komt enerzijds doordat steeds meer mensen tegen lage lonen werken en anderzijds omdat de rekenfactor die de staat hanteert vanwege de vergrijzing geleidelijk naar beneden moet worden bijgesteld. Het ministerie van sociale zaken gaat uit van 43% in 2030.

De politiek is zich bewust van dit probleem, dat na 2030 alleen maar ernstiger wordt. De laatste tien jaar zijn tal van maatregelen getroffen om het schip te keren. Zo is het afsluiten van aanvullende pensioensverzekeringen op verschillende manieren gestimuleerd, overigens zonder veel succes. In 2007 nam het parlement het moedige besluit de pensioensleeftijd stapsgewijs te verhogen naar 67 jaar.

‘Rente mit 67’

Het was een besluit dat door pensioenexperts in binnen- en buitenland werd toegejuicht. Het vervelende was alleen dat het electoraat er minder blij mee was. Vooral de sociaaldemocratische SPD kreeg het na de invoering van de ‘Rente mit 67’ zwaar te verduren. Ze verloren de verkiezingen van 2009 zwaar, en veranderde daarop haar mening over de pensioenleeftijd. Nu de SPD sinds eind vorig jaar weer in de regering zit, hebben de sociaaldemocraten de pensioenhervormingen deels weer teruggedraaid.

Het plan – het parlement en senaat moeten de wet nog goedkeuren – is om mensen die 45 jaar hebben gewerkt de kans te bieden twee jaar eerder te stoppen. Concreet betekent dat iemand die nu met pensioen gaat, dat al kan doen met 63 jaar. Over vijftien jaar, als de officiële pensioenleeftijd de 67 jaar heeft bereikt, is dat 65 jaar.

De meeste economen vinden het een onbegrijpelijk besluit en ook de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (Oeso) laat weten het buitengewoon onverstandig te vinden. ‘Deze hervorming staat in schril contrast met wat er elders in de rest van de wereld wordt gedaan om de problemen van de vergrijzing te bestrijden’, zegt een woordvoerder.

Dat geldt volgens hem ook voor een andere maatregel van de Bondsregering in het voordeel van moeders die door de opvoeding lange tijd uit het arbeidsproces zijn geweest. Ook dit is volgens de Oeso een hervorming die met een geschatte kostenpost van €6,7 mrd per jaar het pensioenstelsel extra onder druk zal zetten.

Niet iedereen is zo negatief over deze laatste maatregel. Professor Sinn vindt het bijvoorbeeld wel een goede maatregel, omdat het gezinnen extra stimuleert kinderen te krijgen. En dat dit dringend nodig is, daar is iedereen het over eens.

Hoop op migratie

Bij de Bertelsmann Stichting zijn ze al blij als het aantal kinderen de komende jaren niet verder daalt. Dat zal al moeilijk genoeg worden in een land waar de meeste vrouwen boven de 40 zijn. Het instituut heeft verder zijn hoop gevestigd op een hoge netto migratiestroom naar Duitsland, want ook dat kan helpen het pensioensysteem houdbaarder te maken.

Als er tot 2030 elk jaar 150.000 mensen meer naar Duitsland komen dan er weg gaan en de gemiddelde leeftijd met niet meer dan 4 jaar oploopt, dan kan het pensioenstelsel volgens de Bertelsmann in ieder geval tot dat dat moment worden gehandhaafd.

Daarna zijn nieuwe maatregelen nodig. Twee opties liggen voor de hand: ten eerste een verdere verhoging van de pensioenleeftijd naar 69 of meer en een aanpassingen van de oudedagvoorziening voor ambtenaren die bij alle kortingen op het pensioen tot dusver buiten schot zijn gebleven.

De kans op snelle hervormingen zijn gering. Dat komt vooral door de pijnlijke ervaring van de sociaaldemocraten met eerdere hervormingen. De partij die samen met de CDU/CSU van Angela Merkel in de regering zit, probeerde vorig jaar in de aanloop naar de verkiezingen nog wel even een discussie op te starten over een verschraling van de ambtenarenpensioenen, maar de reactie daarop was zo negatief dat ze dat snel weer inslikte. Voor echte hervormingen, zo vrezen de experts, moet de nood eerst echt aan de man zijn.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s